KIỆT SỨC VÌ MẠNG XÃ HỘI

Bạn có thể không nhận ra khoảnh khắc mình bắt đầu mệt. Nó không ập đến như một cơn bão. Nó đến rất lặng, rất đều, như cát rơi trong đồng hồ. Mỗi lần bạn mở điện thoại chỉ “xem chút thôi”. Mỗi lần bạn trả lời thêm một tin nhắn. Mỗi lần bạn lướt qua một đoạn video ngắn, rồi thêm một đoạn nữa. Không có gì nghiêm trọng. Chỉ là khi đặt máy xuống, bạn thấy đầu nặng hơn một chút, ngực căng hơn một chút, và lòng thì… không yên.
Kiệt sức vì mạng xã hội thường không giống kiệt sức vì lao động nặng. Nó giống một dạng mệt mỏi vô hình, âm ỉ, kéo dài. Bạn vẫn ngồi yên, nhưng trong đầu là hàng trăm mẩu thông tin va chạm. Bạn vẫn nằm nghỉ, nhưng hệ thần kinh không hề nghỉ. Bạn tắt màn hình, nhưng não thì chưa tắt được.
Có những ngày bạn thức dậy đã thấy mệt, dù đêm qua không làm gì quá sức. Có những buổi tối bạn muốn ngủ sớm, nhưng tay cứ tự động với lấy điện thoại. Không phải vì bạn thật sự muốn xem. Mà vì yên lặng làm bạn bồn chồn. Và rồi bạn lướt, lướt nữa, cho đến khi mắt cay, đầu căng, tim đập nhanh hơn bình thường. Bạn đặt máy xuống, nhưng cảm giác mệt vẫn nằm đó, như một lớp sương mỏng phủ lên tâm trí.
Đây là lúc nhiều người bắt đầu tự trách mình: “Sao mình yếu thế?” “Có mỗi cái điện thoại mà cũng mệt?” Nhưng sự thật là: hệ thần kinh con người không được thiết kế để xử lý liên tục lượng thông tin dồn dập như vậy, ngày này qua ngày khác, không có khoảng ngắt.
Mỗi thông báo là một cú chạm vào sự chú ý. Mỗi video ngắn là một kích thích mới. Mỗi bài đăng là một câu chuyện đòi hỏi não phải hiểu, so sánh, đánh giá, phản ứng. Não của bạn giống như một người gác cổng bị gọi liên tục, không kịp đóng cửa. Chưa kịp xử lý xong cái trước thì cái sau đã tới. Và khi điều đó diễn ra suốt nhiều giờ mỗi ngày, hệ thần kinh bắt đầu quá tải.
Quá tải không chỉ là mệt. Nó làm bạn dễ cáu. Dễ lo. Dễ mất tập trung. Dễ quên. Dễ thấy mọi thứ “quá nhiều”. Bạn có thể đang đọc một đoạn tin nhắn mà không hiểu nổi nội dung. Bạn có thể mở một trang quen thuộc mà không nhớ mình vào để làm gì. Bạn có thể nghe ai đó nói mà trong đầu chỉ có tiếng ù ù. Đó không phải là bạn “kém thông minh”. Đó là dấu hiệu não đang bị kéo căng quá mức.
Mạng xã hội còn có một đặc điểm khiến kiệt sức trở nên tinh vi hơn: nó không cho bạn nghỉ thật. Ở ngoài đời, khi làm việc nặng, cơ thể báo mệt khá rõ. Nhưng trên màn hình, bạn vẫn ngồi yên. Bạn nghĩ mình đang “thư giãn”, nhưng thực chất não bạn đang chạy nước rút. Những hình ảnh sáng, âm thanh nhanh, chuyển cảnh liên tục khiến hệ thần kinh luôn ở trạng thái cảnh giác nhẹ. Không đủ căng để bạn nhận ra, nhưng đủ kéo dài để làm bạn cạn pin.
Có một cảm giác rất quen của người kiệt sức vì mạng xã hội: càng mệt càng lướt. Càng lướt càng mệt. Giống như khi bạn quá đói mà ăn đồ ngọt — năng lượng lên nhanh rồi tụt nhanh hơn. Bạn tìm điện thoại để trốn khỏi mệt, nhưng chính nó lại duy trì vòng mệt đó.
Ở tầng sâu hơn, kiệt sức này còn gắn với cảm xúc. Mỗi lần lướt, bạn không chỉ xử lý thông tin, bạn còn xử lý… mình trong mối tương quan với người khác. Ai đó giỏi hơn. Ai đó hạnh phúc hơn. Ai đó thành công sớm hơn. Ai đó có cuộc sống mà bạn nghĩ mình “chưa tới”. Dù bạn biết so sánh là khập khiễng, não vẫn làm việc đó một cách tự động. Và mỗi lần so sánh, lòng tự trọng lại bị gõ nhẹ một cái. Không đau ngay. Nhưng gõ nhiều thì mệt.
Bạn có thể nhận ra mình đang kiệt sức khi những việc nhỏ cũng trở nên quá sức. Một tin nhắn chưa trả lời làm bạn lo. Một thông báo chưa xem làm bạn bồn chồn. Một bài đăng không được phản hồi như mong đợi làm bạn chùng xuống. Bạn thấy mình lúc nào cũng “phải theo kịp”, nhưng càng theo kịp, bạn càng xa chính mình.
Điều khó nhất của kiệt sức vì mạng xã hội là: bạn không biết dừng ở đâu. Vì mọi thứ đều được thiết kế để tiếp diễn. Video này nối video kia. Tin này nối tin khác. Cuộc trò chuyện này nối cuộc trò chuyện khác. Không có điểm kết tự nhiên để bạn đặt dấu chấm. Và khi không có dấu chấm, hệ thần kinh không biết khi nào được thở.
Có người nói: “Vậy thì bỏ mạng xã hội đi.” Nhưng với nhiều người, điều đó không thực tế. Mạng xã hội là công việc, là kết nối, là nơi duy nhất họ cảm thấy không quá cô đơn. Vấn đề không phải là bỏ hay không bỏ. Vấn đề là: bạn đang dùng nó như thế nào, và hệ thần kinh của bạn có được chăm sóc hay không.
Kiệt sức không đến từ một ngày. Nó đến từ việc không có khoảng nghỉ thật sự. Nghỉ không phải là chuyển từ màn hình này sang màn hình khác. Nghỉ là khi não không phải phản ứng. Khi không có thông báo. Khi không có so sánh. Khi không có yêu cầu “phải trả lời”.
Bạn có thể bắt đầu nhận ra sự khác biệt rất nhỏ nếu thử một việc giản dị: mỗi ngày chọn một khoảng thời gian không màn hình, dù chỉ 15–20 phút. Không phải để làm gì hiệu quả. Chỉ để ở yên. Ban đầu có thể khó chịu. Vì hệ thần kinh đã quen bị kích thích. Nhưng nếu bạn kiên nhẫn, bạn sẽ thấy hơi thở chậm lại. Vai mềm ra. Đầu bớt căng. Đó là dấu hiệu hệ thần kinh đang hạ nhiệt.
Một điều khác cũng rất quan trọng là học cách “đóng cửa” thông tin. Bạn không cần biết hết mọi thứ. Bạn không cần phản hồi ngay lập tức. Bạn không cần theo kịp mọi xu hướng. Không phải vì bạn thua kém, mà vì não bạn cần được bảo vệ. Tắt bớt thông báo không làm bạn vô trách nhiệm. Nó chỉ làm bạn có thêm không gian để thở.
Và có lẽ, điều cần nhất là lắng nghe cảm giác trong người mình sau khi dùng mạng. Nếu sau một khoảng lướt, bạn thấy nhẹ hơn, ấm hơn, kết nối hơn — có thể đó là liều lượng phù hợp. Nhưng nếu sau đó bạn thấy nặng, trống, cáu, mệt — đó không phải lỗi của bạn. Đó là tín hiệu để bạn điều chỉnh.
Kiệt sức vì mạng xã hội không có nghĩa là bạn yếu. Nó chỉ có nghĩa là bạn là con người, với một hệ thần kinh hữu hạn, đang sống trong một thế giới quá nhiều kích thích. Bạn không cần trở thành phiên bản “kỷ luật hoàn hảo” để được khỏe. Bạn chỉ cần đối xử với não mình như đối xử với một người đã làm việc quá lâu: cho họ nghỉ, cho họ yên, cho họ được an toàn.
Nếu bạn đang đọc những dòng này và thấy mình trong đó, có thể bạn không cần thêm một video, thêm một bài viết, thêm một thông báo nữa. Có thể điều bạn cần ngay lúc này là đặt điện thoại xuống, nhìn quanh căn phòng, cảm nhận đôi chân chạm đất, và thở một hơi chậm.
Chỉ một hơi thôi.
Đôi khi, đó là bước đầu tiên để hệ thần kinh được nghỉ ngơi, và để bạn quay lại với chính mình — không phải với thế giới trên màn hình, mà với thế giới đang ở ngay đây.
Giác Minh
Yêu mình, yêu người, vô cùng, vô điều kiện.